Bir gece uykunuzun ortasında uyanır ve hareket etmeye çalışırsınız ama vücudunuz isteklerinize tepki vermez. Rüyada olduğunuzu düşünmeye başlarsınız fakat her şey çok gerçektir ve gerçekten yataktasınızdır. Tekrar hareket etmeye çalışırsınız vücudunuz yine kıpırdamaz. Çok rahatsız edici bir hisse kapılırsınız. Bağırıp yardım istersiniz ama sesiniz de çıkmaz. Yani yatıyorsunuz ve yatan sizsiniz ama kontrol hakkınız yok, sanki bir yabancı gibi…
Evet, bu yaşanılan bir uyku felci. İnsanların yaklaşık %7.6’sı bu durumu en az bir kez yaşıyor. Bir kısmı ise uyandıktan sonra gece geçirdiği çırpınışı unutmuş oluyor. Bu yazımızda uyku felci ya da halk arasında bilinen adıyla karabasan’ın detaylarını verilerle birlikte ele alacağız. Hemen yazımıza geçelim!
Uyku felci nedir?
Uyku felci, kişinin uyku sırasında bilincinin açık olduğu fakat vücudunu hareket ettiremediği ve konuşamadığı rahatsız edici geçici durumdur. Genellikle uykuya daldığınız ya da uykudan uyanmaya geçtiğiniz iki geçiş halinden birinde olur. Kişi sanki oldukça ağır bir şey ya da birisinin üzerinde olduğu ve hareketini engellediği hissine kapılır. Halüsinasyonlar uyku felci sırasında eşlik edebilir ki bu durumu daha korkutucu hale getirmiş olur. Bu halin devamlılığı birkaç saniyeden birkaç dakikaya kadar sürebilir. İnsanlar uyku felcini genellikle beden dışı bir deneyim olarak tanımlarlar.
Uyku felci sırasında ne kadar çabalasanız da çabalarınızın vücudunuzu uyandırmaya bir etkisi olmaz. Bununla birlikte bazı insanlar el ya da ayak parmaklarına odaklanarak onları hareket ettirebiliyor ve böylece uyanabiliyorlar.
Uyku felcinde ana belirtiler halüsinasyonlar ve kabuslardır. Ancak bu kabuslar normal rüyalardan çok daha fazla gerçekçi ve farklıdır. Çünkü aslında bu halüsinasyonlar zihniniz uyanık bir haldeyken ve uyanık olduğunuzu da biliyorken gerçekleşir. Bu da durumu iki kat rahatsız edici kılar. İnsanlar bu durumdayken gölgeli figürler ve ürkütücü sesler duyabiliyorlar. Bu sesler bazen yataktan sürüklenme, uçma ya da yataktaki sürtünme seslerine benzer nitelikte olabiliyor. Bu ses ve halüsinasyonlara rağmen vücudunu hareket ettiremeyen, ses de çıkaramayan kişinin paniğe kapılması hiç şaşırtıcı değil ve bu konuda yalnız değilsiniz!
İnsanlar uyku felcini eski zamanlardan beri yaşıyorlar ve dünyanın neredeyse her yerinde anlatılan bu duruma çok benzer hikaye ve efsaneler var. İnsanların bazıları bu durumları şeytanla veya uzaylılar tarafından kaçırılmayla ilişkilendirmiş. Uyku felci ile ilgili önemli bir görsel İsviçreli sanatçı Henry Fuseli’nin Rönesans tablosudur. Tabloda uyku felcinden etkilenen bir kadın ve üzerinde hissettiği yoğun baskıyı simgeleyen göğsüne oturmuş bir iblis resmedilmiş.
Uyku felci neden olur?
Uykunun fazlarından en derin uyku dönemine REM uykusu dönemi denir. Bu fazda hızlı göz hareketleri gözlemlenir ve en renkli rüyaların görüldüğü evredir. Zihin çok aktiftir ve beynimiz vücudumuza gevşeme emri verir, atoni yani kasların hareketsiz olduğu duruma geçeriz. Uyku felci ise vücudumuz bu geçişi yaşarken sorun olduğunda gerçekleşir. Tam uykuda değilsek, bilincimiz hala açıksa kaslarımız atonide olduğu için bu deneyimi rahatsız edici olarak nitelendirebiliyoruz.
Halüsinasyonların olası birkaç sebebi ise beynimizdeki korkular ve duyguların merkezi olan bölgenin REM evresinde oldukça aktif olması. Yani korkular ve duygular aktif ama çevrede buna sebep hiçbir şey yok. Bu durumda beynimiz boşlukları halüsinasyonlarla dolduruyor ve böylece yaşadığı korku ve yoğun duygulara sebep oluşturmuş oluyor.
Uyku felci tamamıyla doğal bir olay. Yaş, cinsiyet veya sağlık durumundan bağımsız olarak her bireyde görülebilir. Ancak yine de bilim insanları uyku felci görme riskini arttırabilecek birkaç madde ortaya koydular.
- Kötü uyku: Seyrek uyku düzenleri, uykusuzluk, narkolepsi, uyku yoksunluğu gibi uyku bozuklukları.
- Sırtüstü pozisyonda uyumak: Şaşırtıcı bir şekilde sırtüstü uyurken akciğer ve solunum yolları üzerinde artan baskı nedeniyle uyku felci yaşama olasılığı artıyor.
- Genetik: Ailede uyku felci varsa uyku felcini yaşama olsalığı daha yüksek. Kalıtsal olarak aktarılıyor.
- Zihinsel sorunlar: Uyku felciyle arasındaki bağlantısı tam olarak ortaya koyulmasa da araştırmalar travma, TSSB ve çeşitli kaygı bozuklukları olan kişilerin uyku felci geçirme eğiliminde olduğunu gösteriyor.
Uyku felci yaşamamak için ne yapmalıyız?
Uyku felcinin rahatsız ediciliği inkar edilemez ancak fiziksel açıdan bedene zarar vermediği de bir gerçek yani fiziksel olarak bir tehlikesi yok gibi görünüyor. Yine de sık sık bu deneyimi yaşamak ya da yaşama korkusuyla uykusuz kalmak sizi ruhsal açıdan yıpratabilir ve zayıflatabilir. Şimdilik net bir tedavisi olmasa da yaşama sıklığını azaltmak ve zamanla normale dönmek veya hiç yaşamamak için aşağıdaki önerileri hayatımıza dahil edebiliriz.
- Her gün aynı saatlerde yatıp aynı saatlerde mümkünse alarmsız kendiliğinden uyanmak.
- Günlük yeterince uyku almak (kişiye göre değişmekle birlikte ortalama 7 saat).
- Saat 23.00 ve 02.00 aralığında uyuyor olmak.
- Günlük kafein tüketimi azaltmak ya da kahveyi tamamen bırakmak. (Menengiç gibi doğal kahve türlerine yönelebilirsiniz, güne yeşil elmayla başlayabilirsiniz, yeşil elmada kafein bulunur.)
- Sırtüstü veya yüzüstü uyumaktan kaçınmak. Vücudunuzla aynı hizadaki bir yastık kullanabilirsiniz. (Yün yastık ve yorgan iyi bir tercih olabilir.)
- Elektronik eşyaları uyuduğunuz odanın dışında tutun, yatağınız prizlerden uzak olsun, uyumadan 2 saat önce ekrana bakmayı bırakın.
- Odanın renkleri sakinleştirici tonlarda olsun. Odada sadece gerekli birkaç eşya bulunsun. Odanız temiz ve düzenli olsun.
- Uyumanıza yardımı olması için uyumadan yarım saat önce 3 damla lavanta ve 1 damla vetiver uçucu doğal yağlarını karıştırarak tea lightınıza damlatabilir ve bu koku eşliğinde uyuyabilirsiniz.
- Uyumadan önce ılık duş alabilir, ılık süt veya sakinleştirici özellikteki bir bitki çayını içerken kitap okuyabilirsiniz.
- Hepsinden önemlisi rahatlamak. Sizi rahatlatacak bir aktiviteyi günlük rutininize ekleyebilirsiniz. Yönlendirmeli meditasyonlar yapmak, kısa egzersizler yapmak, günlük tutmak, stand up videoları gibi komik içerikler izlemek, dans etmek, güvendiğiniz bir uzmandan terapi almak veya enerjinize iyi gelen kişilerle muhabbet etmek sizi rahatlatabilir.
- Ayrıca daha farkındalıklı bir bilinçte olarak gün içinde korkuya, paniğe ya da strese kapıldığını fark ettiğiniz anda daha sakin kalmayı seçebilirsiniz.